Wakati vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini Sudan vikiendelea, baada ya kuzuka katikati ya Aprili 2023, ushindani wa kikanda na kimataifa pamoja na maslahi yanayokinzana katika nchi hiyo ya Afrika vinazidi kuongezeka, huku Sudan ikikabiliwa na mojawapo ya majanga makubwa zaidi ya kibinadamu duniani.
Takribani watu 200,000 wameuawa katika vita hivyo, kwa mujibu wa makadirio yaliyochapishwa na mashirika yasiyo ya kiserikali. Umoja wa Mataifa unasema zaidi ya watu milioni 14 wamelazimika kuyahama makazi yao, huku zaidi ya watu milioni 30 wakikabiliwa na mateso mbalimbali.
Wakati huohuo, aliyekuwa mjumbe wa Baraza la Mpito la Ukuu wa Nchi, Mohamed al-Faki Suleiman, amezungumzia dalili za uwezekano wa hatua za kisiasa au kijeshi nchini Sudan, akionya kuwa hali ya sasa “haitadumu kwa muda mrefu.”
Katika video iliyochapishwa kwenye Facebook, al-Faki alisema Harakati ya Kiislamu ilikuwa ikiwasiliana na pande za kikanda na kimataifa pamoja na nguvu za kisiasa za Sudan. Alidokeza uwezekano wa hatua za ndani zinazoweza kutokea wakati wowote, ama miongoni mwa wananchi au ndani ya taasisi ya kijeshi.
Alimhimiza mkuu wa jeshi, Abdel Fattah al-Burhan, kutafakari upya mwelekeo wa sasa, akisema bado kuna fursa ya kuelekea kwenye amani.
Pia alikosoa kuonekana kwa al-Burhan katika tamasha la muziki jijini Khartoum, akisema matamshi yake mbele ya hadhira yalionyesha jitihada za kurejesha ushawishi wake kwa wananchi, wakati kukiwa na mjadala unaoendelea kuhusu umaarufu wake na uhalali wake wa kisiasa.
Al-Faki pia alirejelea upinzani wake dhidi ya al-Burhan tangu mapinduzi ya kijeshi ya Oktoba, akitaja matamko na misimamo iliyopinga mapinduzi hayo, ikiwemo tamko alilosema lilitolewa wakati huo na Qandto, eneo alikozaliwa mkuu huyo wa jeshi.
Maendeleo haya yanajiri katika kipindi nyeti cha mgogoro wa Sudan. Marekani ilikataa kumpa al-Burhan visa ya kuhudhuria mikutano ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa jijini New York, huku pia ikisema kuwa hawakumchukulia kama mwakilishi wa mamlaka halali.
Massad Boulos, Mshauri Mwandamizi wa Rais wa Marekani kuhusu Masuala ya Kiarabu na Afrika, alisema kutokuwepo kwa al-Burhan jijini New York kulikuwa “ujumbe wa kidiplomasia uliokusudiwa,” akieleza kutoridhishwa kwa Washington na msimamo wa uongozi wa kijeshi kuhusu kumaliza vita vinavyoendelea nchini Sudan.
Boulos alifafanua kuwa hatua hiyo ilikuwa sehemu ya mkakati mpana wa Marekani wa kuzishinikiza pande zote mbili za mgogoro, ikiwemo kupitia vikwazo na vizuizi vya usambazaji wa silaha, pamoja na kuzingatia hatua zinazoweza kulenga mapato yatokanayo na dhahabu.
Washington ilimpendekezea al-Burhan kusitisha mapigano kwa sababu za kibinadamu kwa kipindi cha miezi mitatu, lakini alilikataa pendekezo hilo, akisema vita vitaendelea hadi majeshi yake yatakapoweza kuyashinda kijeshi Makundi ya Usaidizi wa Haraka (RSF).
Wakati huohuo, Harakati ya Kiislamu ya Sudan ilikuwa imefanikiwa kujipatia nafasi ndani ya taasisi ya kijeshi ya jeshi la nchi hiyo baada ya vita kuanza. Aidha, nchi kadhaa za kigeni zinawahifadhi viongozi mashuhuri wa kundi la Muslim Brotherhood.
Gazeti la Sahih Sudan linasema kuhusu suala hilo:
“Kufuatilia muundo huu ndani ya Kanda ya Kati ya Kijeshi, ambayo ni kitovu cha shughuli za kiutawala na kiutendaji kutokana na mahali ilipo katika mji mkuu, kunafichua kuwepo kwa ngazi tatu zinazopishana na kufanya kazi kimyakimya nyuma ya pazia rasmi.”
Katika ripoti yake, gazeti hilo liliongeza kuwa katika ngazi ya kati kuna kamati isiyo rasmi ya kiutawala, inayojumuisha maafisa wa ujasusi wanaoaminika na watu wenye nafasi za kiutawala kutoka katika uongozi wa vikosi vikubwa.
Kazi ya kamati hiyo ni kuratibu shughuli kati ya kanda zilizo chini yake, kuoanisha maelekezo ya kisiasa na kutatua migogoro kati ya makamanda kwa namna inayolinda maslahi ya harakati hiyo. Pia huwasilisha ripoti za mara kwa mara kuhusu “hali ya jumla,” ambazo mara nyingi huanza kwa maneno: “Maoni ya umma katika kipindi cha ripoti yanajadili…”
Gazeti hilo liliendelea kusema kuwa hali hiyo inabadilisha mfumo wa uongozi wa kijeshi kutoka kuwa huru na kujitegemea hadi kuwa wenye masharti, katika mfumo usio na mpangilio thabiti, dhaifu zaidi na unaoweza kukumbwa na migawanyiko ya ndani.
Kwa mujibu wa gazeti hilo, hali hiyo baadaye ilijidhihirisha kupitia kugawanyika kwa mamlaka ya uongozi na kukosekana kwa umoja katika kufanya maamuzi.
Ripoti hiyo ilieleza kuwa ofisi za ujasusi wa kijeshi zimevuka mipaka ya majukumu yao ya kawaida ya kiusalama na kuwa kama mfumo mkuu wa neva unaounganisha harakati hiyo na taasisi ya kijeshi ya taifa.
Kwa vitendo, ofisi hizo zimepata uwezo usiotangazwa wa kuzuia maamuzi ya kiufundi na kiutendaji, huku zikipita kando ya mfumo wa kawaida wa uongozi wa kijeshi.
Kwa mujibu wa ripoti hiyo, mwingiliano huo ulisababisha kile kilichoelezwa kuwa janga la kitaaluma, ambapo ripoti za ujasusi zilianza kuandaliwa ili kukidhi misimamo ya kisiasa au kuwaweka pembeni wapinzani wa kitaaluma kwa kuwataja kuwa si waaminifu au “dhaifu kiitikadi.”
Iliongeza kuwa uchafuzi huo wa taarifa ulizalisha taasisi iliyopofushwa kitaaluma, ambamo uaminifu kwa makundi ulitangulizwa mbele ya uwezo wa kutathmini vitisho halisi. Taasisi hiyo pia ikawa dhaifu kimuundo.
Kutegemea mtandao wa siri wa uaminifu kulizalisha vituo pinzani vya mamlaka wakati mkuu wa kiutawala alipokosekana, hali iliyodhihirika wazi kupitia uaminifu uliogawanyika na kuwepo kwa vituo vingi vya kufanya maamuzi wakati wa migogoro mikubwa. Kwa sasa, Harakati ya Kiislamu ya Sudan inapitia mojawapo ya vipindi vigumu na vyenye changamoto kubwa zaidi katika historia yake.
Uturuki imejitokeza kama kitovu muhimu cha ushawishi wa kikanda na kituo cha kimkakati cha kusimamia shughuli za kisiasa, kiusalama na kimawasiliano zinazovuka mipaka kwa niaba ya Harakati ya Kiislamu ya Sudan, mbali na kulengwa moja kwa moja katika uwanja wa operesheni za ndani.
Uturuki inawahifadhi makada 470 wenye ushawishi na wanaoshiriki kikamilifu katika kusimamia mipango ya kimkakati na mitandao ya mawasiliano. Miongoni mwao kuna wanawake 127 wanaosaidia mfumo wa usaidizi wa kiraia na njia mbadala za ufadhili zinazolenga kukwepa vikwazo vya kimataifa.
Aidha, kuna makada wanafunzi 40 wanaohusika na kuunda maoni ya umma na kushiriki katika shughuli za kidijitali.
Kwa kuwa Waislamisti wanadhibiti maamuzi ya jeshi, Uturuki imetumia nafasi hiyo kama sehemu ya mikakati yake ya kupanua ushawishi katika Bahari ya Shamu, kujenga uwepo katika Pembe ya Afrika na kuongeza ushawishi wake katika bara la Afrika kwa ujumla.
Ripoti zinazofuatilia safari za ndege za kimataifa na biashara ya silaha zinaonyesha kuwa msaada wa Uturuki kwa jeshi la Sudan umechukua sura hatari katika utekelezaji wake. Msaada huo unahusisha usambazaji wa ndege zisizo na rubani za kisasa aina ya Bayraktar na aina nyingine, pamoja na risasi na vifaa vya kiufundi vya kisasa.
Wachambuzi wanaamini kuwa ushindani wa Uturuki na mataifa mengine ya kikanda katika kutafuta ushawishi barani Afrika umeifanya Sudan kuwa nyenzo ya majadiliano ya kisiasa mikononi mwa Ankara, ambayo huitumia kuimarisha nafasi yake katika masuala mengine ya Mashariki ya Kati na Libya.
Kuendelea kwa usambazaji wa silaha za Uturuki chini ya mwavuli wa ushirikiano wa nchi mbili kumegeuza vita hivyo kutoka kuwa mgogoro wa ndani unaoweza kudhibitiwa na kuwa vita virefu vya kikanda vya kuchoshana kijeshi, huku raia wa Sudan wakilipa gharama kwa kupoteza maisha na rasilimali muhimu za nchi yao.
Katikati ya ushindani wa kikanda na kimataifa, Misri na Saudi Arabia zimejitokeza kama wadau wenye ushawishi, iwe kupitia kuunga mkono jeshi la Sudan au kuratibu juhudi za kimataifa za kumaliza mgogoro huo.
Kutokana na uhusiano wa karibu kati ya Misri na Sudan, unaotokana na historia, jiografia na maslahi ya kimkakati yanayounganisha nchi hizo mbili, Cairo imetishia kuanza kutekeleza makubaliano ya ulinzi wa pamoja na Khartoum.
Katika miezi ya hivi karibuni, Misri pia imeimarisha uratibu wake wa kiusalama na jeshi la Sudan, hasa katika maeneo yanayopakana na Libya, ambako imefanya juhudi za kuvuruga njia za usambazaji wa vifaa zinazofikia Vikosi vya Usaidizi wa Haraka kupitia Kufra na eneo la makutano ya mipaka.
Msaada wa Misri haujaishia katika masuala ya kisiasa au kiintelijensia. Kwa mujibu wa ripoti mbalimbali, umehusisha pia msaada wa kijeshi wa vifaa na utaalamu, pamoja na uratibu wa shughuli za kijeshi.
Novemba mwaka uliopita, shirika la habari la Reuters liliripoti kuhusu uwekaji wa aina mashuhuri ya ndege za kivita zisizo na rubani zilizotengenezwa Uturuki katika uwanja wa ndege ulio karibu na mpaka wa kusini-magharibi wa Misri.
Picha za satelaiti kutoka kampuni ya Marekani ya Vantor, inayojihusisha na teknolojia za anga za juu, zilionyesha ndege kubwa isiyo na rubani kwenye njia ya kurukia na kutua ndege katika uwanja wa ndege wa East Oweinat tarehe 29 Septemba, 28 Desemba na 9 Januari.
Kwa upande wa Saudi Arabia, ambayo imejitambulisha kama mpatanishi wa amani kupitia jukwaa la Jeddah, sera zake zimechangia kuongeza kina cha mgogoro kwa kutoa msaada usio sawa kwa Jeshi la Wanajeshi la Sudan linaloongozwa na Abdel Fattah al-Burhan.
Saudi Arabia imetumia ushawishi wake kuelekeza misaada kupitia njia rasmi zinazohusishwa na serikali ya Port Sudan.
Kwa mujibu wa wachunguzi, mkakati huo umechanganya ushawishi wa kisiasa na kidiplomasia, na kugeuza juhudi za Saudi Arabia za upatanishi kuwa nyenzo ya kuimarisha nafasi ya upande mmoja kwa gharama ya upande mwingine, hali inayozidisha ugumu wa mgogoro huo wa kikanda.
Reuters ilifichua kuwa Saudi Arabia ilikuwa imesaidia kupatanisha makubaliano ya ununuzi wa silaha kutoka Pakistan yenye thamani ya dola bilioni 1.5 kwa ajili ya jeshi la Sudan, kabla ya Riyadh kuomba makubaliano hayo yafutwe na kuijulisha Islamabad kuwa haitayafadhili.
Shirika hilo liliripoti Januari mwaka huu kuwa Saudi Arabia ilikuwa imesaidia kupatanisha makubaliano hayo, lakini wakati huo hakukuwa na taarifa iliyotolewa kuhusu ufadhili kutoka Riyadh. Reuters ilibainisha kuwa makubaliano hayo yalikuwa katika hatua zake za mwisho.
Katika muktadha huohuo, gazeti la The New York Times pia lilichapisha picha za ndege zisizo na rubani aina ya Akıncı katika Uwanja wa Ndege wa East Oweinat, likisema kuwa ndege hizo zilikuwa zikitumika kuanzisha mashambulizi nchini Sudan.
