Uchunguzi uliochapishwa na gazeti la The New York Times umeibua madai ya kuwepo kwa mpango wa siri wa kijeshi nchini Sudan wa kutengeneza silaha za kemikali, huku video na nyaraka zilizowasilishwa zikidaiwa kuwaonesha wanajeshi wanaohusishwa na jeshi linaloongozwa na Jenerali Abdel Fattah al-Burhan wakishiriki katika shughuli hiyo.
Kwa mujibu wa uchunguzi huo, mpango huo ulihusisha utengenezaji wa mabomu yenye sumu yaliyolenga kutumiwa katika mapigano dhidi ya Rapid Support Forces (RSF), huku pia kukiwa na hofu kuhusu madhara yake kwa raia.
Mwandishi wa habari wa Sudan, Bushra Ali, kupitia akaunti yake ya X, amesema moja ya video zilizochapishwa na vyombo vya habari vya Marekani inawaonesha wanajeshi wa Sudan wakiwa wamevalia nguo za kiraia wakipakia kontena zinazodaiwa kuwa na klorini yenye sumu.
Ali amesema taarifa hiyo iliandikwa na mwandishi wa habari aliye karibu na kamanda wa Sudan Shield Forces, Abu Aqla Keikel, ambaye ni mshirika wa al-Burhan.
The New York Times imesema uchunguzi wake ulitokana na jalada la siri lililokabidhiwa gazeti hilo na taasisi ya kijasusi kutoka Mashariki ya Kati.
Kwa mujibu wa gazeti hilo, jalada hilo lilikuwa na picha, video, nyaraka na mawasiliano yaliyohusiana na mpango wa kijeshi uliodumu kwa takribani miezi sita mwaka 2024.
Uchunguzi huo unaeleza kuwa taarifa hizo zilionesha majaribio yaliyofanyika jangwani, maandalizi ya operesheni, usafirishaji wa mitungi ya klorini kutoka kituo cha kutibu maji na shughuli katika maeneo yaliyodaiwa kutumika kuzalisha silaha hizo.
Gazeti hilo pia limesema mabomu hayo yalitumiwa katika baadhi ya maeneo ya mapigano, ikiwemo maeneo yanayozunguka kiwanda cha mafuta cha Jili, kaskazini mwa Khartoum.
Madai hayo yameibua mwitikio kutoka kwa makundi ya kisiasa na kiraia nchini Sudan, huku yakizua wito wa uchunguzi huru ili kubaini ukweli kuhusu matumizi ya silaha za kemikali katika vita vinavyoendelea nchini humo tangu Aprili 15, 2023.
Montaser Habani, Naibu Mkuu wa United Civil Forces (Qimam) nchini Sudan na Mkuu wa Revolutionary Civil Forces katika eneo la Kati, amesema taarifa hizo ni za “hatari sana” na zinahitaji hatua za haraka kutoka kwa jumuiya ya kimataifa na mamlaka husika.
Habani amesema taarifa za uwanjani na ushuhuda zimeeleza madai ya matumizi ya gesi ya klorini kama silaha katika maeneo ya mashariki mwa Sennar na Jebel Moya.
Ametaka maeneo hayo kufanyiwa uchunguzi huru wa kitaalamu, huku akitoa wito wa uchunguzi wa haraka katika mashariki mwa Al Jazira, hususan Al-Hilaliya, ili kubaini iwapo silaha za kemikali zilitumika, aina ya kemikali zilizotumika na madhara yaliyotokana nazo.
Kwa upande wake, Sekretarieti ya Afya na Mazingira ya Qimam imesema taarifa za kimataifa na za wanahabari kuhusu kuwepo kwa mpango wa siri wa silaha za kemikali, pamoja na ushahidi na ushuhuda kuhusu matumizi ya kemikali, zimeongeza wasiwasi ambao taasisi hiyo imekuwa ikiueleza katika taarifa zake za awali.
Taasisi hiyo imedai kuwa kuna viashiria vya matumizi ya silaha hizo katika maeneo mbalimbali ya Sudan, yakiwemo Darfur, Kordofan, Khartoum, Milima ya Nuba na Blue Nile.
Qimam imezitaka Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW), Umoja wa Mataifa na jumuiya ya kimataifa kuanzisha uchunguzi huru na wa haraka kuhusu madai hayo.
Kwa mujibu wa Sekretarieti hiyo, silaha za kemikali zinaweza kuwa na madhara makubwa kwa binadamu na mazingira, hasa zinapotumika katika maeneo yenye mkusanyiko wa raia.
Mfiduo wa kemikali zenye sumu unaweza kusababisha matatizo ya kupumua, kuwasha na kuungua kwa macho na mfumo wa upumuaji, degedege, kupoteza fahamu na hata kifo, kutegemea aina ya kemikali na kiwango cha mfiduo.
Athari hizo pia zinaweza kuenea kwenye mazingira, ikiwemo kuchafua hewa, maji na udongo. Wanyama, mimea na vyanzo vya chakula vinaweza kuathirika, jambo ambalo linaweza kuongeza changamoto za kiafya na kiuchumi kwa jamii zilizoathiriwa na vita.
Qimam imesema matumizi ya silaha hizo katika maeneo yenye watu wengi yanaweza kuwa na madhara yanayovuka uwanja wa vita, kwa kuathiri vyanzo vya maji, kilimo, mnyororo wa chakula na mfumo wa ikolojia.
Taasisi hiyo imesisitiza umuhimu wa wataalamu kukusanya na kuhifadhi sampuli pamoja na ushahidi mwingine unaoweza kusaidia kubaini aina ya kemikali iliyotumika, maeneo yaliyoathirika na watu waliohusika.
Pia imetoa wito wa kuchukuliwa hatua za kuwalinda raia katika maeneo yanayodaiwa kuathirika, kufuatilia hali ya hewa, maji na udongo, pamoja na kuhakikisha waathirika wanapata huduma za afya.
Hata hivyo, pamoja na ushahidi na madai yaliyoibuliwa katika uchunguzi huo, wito mkubwa uliotolewa na Qimam na wadau wengine ni kufanyika kwa uchunguzi huru wa kitaalamu utakaoweza kuthibitisha iwapo silaha za kemikali zilitumika, nani alihusika na kiwango cha madhara yaliyotokea.
Vita vya Sudan vinavyoendelea tangu Aprili 2023 vimeendelea kuzalisha tuhuma mbalimbali za ukiukwaji mkubwa wa sheria za kimataifa, na madai haya mapya yanaongeza shinikizo kwa jumuiya ya kimataifa kuchunguza kwa kina kinachoendelea katika maeneo yaliyoathiriwa na mapigano.
